Độ đạm của nước mắm là gì? Cách đọc 35N, 38N, 40N và 43N trên nhãn chai.

Các con số 35N, 38N, 40N và 43N trên nhãn nước mắm có ý nghĩa gì? Bài viết giải thích độ đạm hình thành thế nào khi cá cơm và muối biển được ủ trong thùng gỗ ở Phú Quốc, vì sao nước mắm rút lần đầu gọi là cốt nhĩ và cách chọn chai mắm hợp khẩu vị gia đình.

Trong căn bếp, 35N hay 43N là con số ta đọc trên nhãn chai. Ở nhà thùng Phú Quốc, câu chuyện của con số ấy bắt đầu từ lúc cá cơm còn trên tàu và kéo dài hơn một năm trong thùng gỗ.

Rót một ít nước mắm vào chén sứ trắng, ta dễ thấy màu nâu cánh gián, nhất là ở chỗ ánh sáng đi qua mép chén. Khi chấm một miếng cá hấp, vị mặn đến trước, rồi mới rõ mùi thơm và vị còn lại sau khi nuốt. Trong những điều ta vừa nhìn, ngửi và nếm, đâu là phần mà con số độ đạm trên nhãn có thể giải thích?

 

Đọc độ đạm từ nhãn chai đến chén mắm
Độ đạm là hàm lượng nitơ tổng số trong nước mắm, tính bằng gam nitơ trên một lít. Chai ghi 35N tương ứng với 35 gam nitơ tổng số trên một lít nước mắm. Các mức 38N, 40N và 43N cũng được đọc theo cách ấy.

Chữ tổng số đáng chú ý. Phép đo tính nitơ từ nhiều hợp chất có trong nước mắm. Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5107:2018 còn xem xét nitơ axit amin như một chỉ tiêu riêng, biểu thị bằng tỷ lệ phần trăm so với nitơ tổng số. Vì vậy, khi đọc 43N, ta biết hàm lượng nitơ tổng số trên một lít. Muốn biết trong đó có bao nhiêu phần là nitơ axit amin, cần xem kết quả phân tích của chỉ tiêu ấy.

Còn khi nếm, người ăn cảm nhận nhiều thứ cùng lúc. Một chén mắm có thể để lại vị ngọt dịu sau vị mặn ban đầu, hoặc có mùi thơm khiến ta muốn nếm thêm. Độ đạm giúp so sánh một đặc tính đo được giữa hai chai. Để chọn chai vừa miệng, vẫn nên thử với món nhà mình thường ăn. Trong tiêu chuẩn nước mắm, các đặc điểm như màu sắc, mùi và vị cũng được xem xét bên cạnh chỉ tiêu hóa học.

 

Hơn một năm trong thùng gỗ
Ở Phú Quốc, một mẻ mắm bắt đầu từ chuyến biển. Cá cơm được ướp muối ngay trên tàu. Khi về đến nhà thùng, hỗn hợp cá muối, người làm nghề gọi là chượp, được đưa vào thùng gỗ để ủ. Trong 12–15 tháng, protein trong cá dần phân giải thành các hợp chất nhỏ hơn, trong đó có axit amin. Các hợp chất chứa nitơ hòa vào phần nước mắm được kéo rút từ thùng.

Khi đến công đoạn kéo rút, người thợ còn quan sát màu, độ trong và mùi của mắm. Hồ sơ tên gọi xuất xứ Phú Quốc công bố trên Công báo Liên minh châu Âu nêu 43 gN/L là mức tối đa đối với nước mắm rút lần đầu, còn 20 gN/L là mức tối thiểu đối với thành phẩm từ lần rút thứ hai trở đi. Hai mốc ấy gắn với từng lần kéo rút và giúp người đọc hiểu vì sao nhà thùng phân biệt mắm cốt với các phần mắm rút sau.

Liên minh châu Âu đăng ký bảo hộ tên gọi xuất xứ “Phú Quốc” cho nước mắm theo cơ chế PDO vào năm 2012. Năm 2021, nghề làm nước mắm Phú Quốc được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những mốc ấy ghi nhận một tên gọi gắn với nơi sản xuất và một nghề đã được truyền qua nhiều thế hệ trên đảo. Nhìn từ nhà thùng, nghề ấy hiện ra trong những việc rất cụ thể, từ ướp cá trên tàu đến xem màu, mùi và chọn lúc kéo rút.

 

Cốt nhĩ Ông Kỳ là phần nước mắm rút lần đầu
Tại nhà thùng Ông Kỳ, nước mắm cốt nhĩ được làm từ hai nguyên liệu là cá cơm tươi và muối biển. Khi chượp chín, nhà thùng lấy phần nước mắm rút lần đầu để đóng chai. Phần mắm này không pha với nước mắm rút lần hai hay lần ba, không bổ sung phụ gia hay chất bảo quản.

Các dòng cốt nhĩ Ông Kỳ có độ đạm tự nhiên từ 35 đến 43 độ. Trên nhãn chai, các mức 35N, 38N, 40N và 43N cho biết hàm lượng nitơ tổng số của từng dòng. Chữ cốt nhĩ cho người đọc thêm một thông tin khác về chai mắm, đó là phần mắm được lấy ở lần rút đầu.

 

Chọn và giữ chai mắm trong căn bếp.

Khi mua nước mắm, hãy đọc ba thông tin trên nhãn. Độ đạm cho biết hàm lượng nitơ tổng số. Bảng thành phần cho biết chai mắm được làm từ gì. Thông tin xuất xứ giúp bạn biết sản phẩm đến từ đâu.

Nếu mua để chấm, hãy thử với một món có vị nhẹ như rau luộc hoặc cá hấp. Mùi thơm và hậu vị sẽ dễ nhận ra hơn. Nếu dùng để kho, có thể nêm từng ít một rồi nếm lại khi nước kho gần sánh. Sau mỗi lần dùng, đậy kín nắp và bảo quản theo hướng dẫn trên chai, ở nơi khô thoáng, tránh ánh nắng trực tiếp.

 

Nhận diện chuẩn mực & cách bảo quản để giữ trọn “hồn” mắm

  • Kiểm tra dấu hiệu xuất xứ rõ ràng: Với nước mắm Phú Quốc được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý, quy trình ủ chượp, kéo rút, pha đấu và đóng chai phải diễn ra tại huyện đảo Phú Quốc, có ghi nhãn đúng quy định và tem Chỉ dẫn địa lý của Ban Kiểm soát nước mắm Phú Quốc.
  • Đổi màu sẫm sau khi mở nắp: Vì không dùng chất tạo màu tổng hợp hay chất bảo quản nhân tạo, nước mắm truyền thống tiếp xúc với không khí sau khi mở nắp có thể sẫm màu hơn theo thời gian do quá trình oxy hóa tự nhiên. Nhiều nhà sản xuất khuyến nghị dùng phần mắm ngon nhất trong khoảng 1 tháng sau khi mở nắp; phần còn lại sau đó vẫn rất hợp để ướp, kho, nấu nướng.
  • Lắng tinh thể muối ở đáy chai khi trời lạnh: Vào mùa lạnh (nhất là ở phía Bắc), muối có thể kết tinh lắng nhẹ dưới đáy chai. Đây là hiện tượng vật lý bình thường; chỉ cần đậy kín và lắc nhẹ hoặc để ở nhiệt độ phòng ổn định, muối sẽ tan dần.
    Bảo quản đúng cách: Đặt chai ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và đậy kín nắp sau mỗi lần rót để giữ hương thơm dịu và độ trong của mắm.